Doğu’da çocukluk bazen bir yaş dönemi değildir; görevler toplamıdır. Çocuklar oyun çağında değil, sorumluluk altında büyür. Ve bazı çocuklar yaşlarını değil, ailelerinin yükünü omuzlarında büyütür.
Sosyolaglar çocukluğun evrensel bir deneyim olmadığını söyler. Her çocuk aynı çocukluğu yaşamaz. Çünkü çocukluk byolojik bir süreç değil, aynı zamanda kültürel olarak kurulan hayattır. Çocukluk çalışmaları alanının öncülerinden Allison James ve Alan Prout, çocukluğu “toplumsal olarak inşa edilen bir yaşam dönemi” olarak tanımlar. Bu nedenle bazı coğrafyalarda çocuk oyuncakla tanışırken, bazılarında görevle tanışır.
Türkiye’de kırsal bölgelerde çocukluk, çoğu zaman aile ekonomisinin bir parçası olarak şekillenir. Aile sosyolojisi araştırmaları, kırsalda çocukların erken yaşta üretime katıldığını ortaya koyar. Sosyolog Ferhunde Özbay, kırsal aile yapısını incelerken çocukların “aile ekonomisine katkı sağlayan üretici bireyler” olarak görüldüğünü vurgular.
Bu bakış açısı Doğu’da tanıdık bir sahnedir: koyun güden çocuk, tarlada çalışan çocuk, kardeş bakan bir abla, tandır başında duran kız çocuğu..
Burada çocukluk, oyunun değil sorumluluğun erken başladığı bir hayata dönüşür.
Kültür psikoloğu Çiğdem Kağıtçıbaşı, geleneksel-toplulukçu toplumlarda çocuğun yalnızca korunması gereken bir birey değil, aileye katkı sunan bir üye olarak görüldüğünü belirtir. Bu nedenle çocuk, bireysel gelişiminden önce aile sorumluluğu ile tanışır.
Oyun gelişim psikolojisi bize başka bir gerçeği hatırlatır. Çocuk dünyayı oyunla öğrenir. Gerçekliği oyunla kurar. Jean Piaget’ye göre “oyun, çocuğun dünyayı anlamasının temel yoludur.”Oyun yalnızca eğlence değil, gelişimin kendisidir.
Bu yüzden oyundan mahrum bırakılan çocuk yalnızca eğlenceden değil, çocukluktan da mahrum kalır.
Nitekim çocuk hakları metinleri de bunu açıkça söyler. Çocukların dinlenme, boş zaman ve oyun hakkı vardır. Bu hak, UNICEF Çocuk Hakları Sözleşmesi’nde açıkça tanımlanır.
Ama bazı coğrafyalarda çocuklar boş zamanla değil, erken sorumlulukla büyür. Oyuncak yerine bidon taşır. Oyun yerine iş öğrenir. Çocukluk yerine yetişkinliğe hazırlanır.
Bu yüzden Doğu’da bazı çocuklar çocuk olmaz. Küçük yetişkinler olur.
Ve belki de en ağır büyüme, yaşından önce büyümektir.
KAYNAKÇA
James, A.& Prout A. Constructing and Reconstructing Childhood.
Kağıtçıbaşı, Ç. Family, Self and human Development Across Cultures.
Piaget, J. Play, Dreams and Imitation in Childhood.
UNICEF. Çocuk Hakları Sözleşmesi, 1989.
Özbay, F. Türkiye’de Kırsal Aile Yapısı Çalışmaları.
Amasya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Temel Eğitim Bölümü Okul Öncesi Öğretmenliği Ana Bilim Dalı Topluma Hizmet dersi kapsamında Dr. Öğrt. Üyesi Gülçin Bilgener rehberliğinde hazırlanmıştır.
Güllü Sertkaya